इरानले अमेरिकी 'लुकास' ड्रोन खसालेको दाबी: हर्मुज जलडमरूमध्य नजिक तनाव चुलियो, मध्यपूर्वमा नयाँ सुरक्षा चुनौती

इरानको दक्षिणी क्षेत्रमा देशको नौसेनाको एकीकृत वायु रक्षा प्रणाली (Integrated Air Defense System) ले अमेरिकाको 'लुकास' (Lucas) ड्रोन सफलतापूर्वक खसालेको दाबी गरेपछि मध्यपूर्वमा सुरक्षा अवस्था फेरि तनावपूर्ण बनेको छ। स्थानीय सञ्चारमाध्यमहरूका अनुसार आइतबार दिउँसो इरानी वायु रक्षा प्रणालीले देशको दक्षिणी आकाश क्षेत्रमा प्रवेश गरेको भनिएको उक्त ड्रोनलाई पहिचान गरी निशाना बनाएपछि केही समयमै ध्वस्त पारेको हो। घटनापछि इरानले यसलाई आफ्नो हवाई सुरक्षा प्रणालीको सफल उपलब्धि भन्दै प्रस्तुत गरेको छ भने अन्तर्राष्ट्रिय विश्लेषकहरूले यस घटनालाई क्षेत्रीय शक्ति संघर्षको अर्को महत्वपूर्ण संकेतका रूपमा हेरेका छन्।

इरानी सशस्त्र बलद्वारा जारी विज्ञप्तिअनुसार देशको एकीकृत वायु रक्षा नेटवर्कले दक्षिणी समुद्री क्षेत्रमा शंकास्पद गतिविधि गरिरहेको एउटा मानवरहित हवाई साधन (UAV) लाई समयमै पहिचान गरेको थियो। त्यसपछि नौसेनाको वायु रक्षा इकाइलाई तत्काल सतर्क गराइयो र आवश्यक सुरक्षा मूल्याङ्कनपछि उक्त ड्रोनलाई लक्षित गरी मिसाइल प्रहार गरिएको बताइएको छ। इरानका अनुसार प्रहार अत्यन्तै सफल भएको र ड्रोन पूर्ण रूपमा नष्ट भई समुद्री क्षेत्रमा खसेको हो।

स्थानीय सञ्चारमाध्यमहरूले सार्वजनिक गरेको जानकारीअनुसार खसालिएको भनिएको ड्रोन अमेरिकाले प्रयोग गर्दै आएको 'लुकास' (Lucas) प्रणालीसँग सम्बन्धित रहेको दाबी गरिएको छ। यद्यपि अमेरिकी पक्षबाट यस घटनाबारे तत्काल कुनै आधिकारिक पुष्टि वा प्रतिक्रिया सार्वजनिक भएको छैन। स्वतन्त्र अन्तर्राष्ट्रिय स्रोतहरूले पनि घटनाको स्वतन्त्र रूपमा पुष्टि गरिसकेका छैनन्।

सैन्य विश्लेषकहरूका अनुसार 'लुकास' ड्रोनलाई इरानको चर्चित आत्मघाती ड्रोन 'शाहेद–१३६' (Shahed-136) को अवधारणाबाट प्रेरित वा त्यसको अमेरिकी संस्करणको रूपमा व्याख्या गर्ने दाबीहरू सार्वजनिक भइरहेका छन्। यद्यपि यस विषयमा विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय रक्षा विश्लेषकहरूबीच मतभिन्नता रहेको छ। केही विशेषज्ञहरूले यस्ता दाबीहरूलाई थप प्रमाण आवश्यक रहेको बताएका छन् भने केहीले ड्रोन डिजाइनमा देखिने समानताका आधारमा यस्तो विश्लेषण गरेका छन्।

इरानको सरकारी समाचार एजेन्सी इर्ना (IRNA) ले घटनापछि खसालिएको भनिएको ड्रोनको भग्नावशेषका तस्बिर र भिडियो सार्वजनिक गरेको जनाएको छ। ती सामग्रीमा विभिन्न धातुका टुक्रा, पखेटाका भाग तथा इलेक्ट्रोनिक उपकरण देखाइएको छ। इरानी अधिकारीहरूले ती भग्नावशेषहरू हर्मुज जलडमरूमध्य (Strait of Hormuz) नजिकै पर्ने बन्दर अब्बास र आसपासका समुद्री क्षेत्रबाट सङ्कलन गरिएको बताएका छन्।

हर्मुज जलडमरूमध्य विश्वकै सबैभन्दा महत्वपूर्ण समुद्री व्यापार मार्गमध्ये एक मानिन्छ। विश्वको ठूलो परिमाणमा कच्चा तेल र प्राकृतिक ग्यास यही मार्ग हुँदै अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पुग्ने भएकाले यस क्षेत्रमा हुने कुनै पनि सैन्य गतिविधिले विश्व अर्थतन्त्र र ऊर्जा बजारमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्न सक्छ। यही कारणले यो क्षेत्र लामो समयदेखि अमेरिका, इरान तथा खाडी राष्ट्रहरूबीच रणनीतिक प्रतिस्पर्धाको केन्द्र बन्दै आएको छ।

हालका वर्षहरूमा अमेरिका र इरानबीच ड्रोन, मिसाइल तथा समुद्री सुरक्षासम्बन्धी घटनाहरू बारम्बार दोहोरिएका छन्। दुवै देशले एकअर्कामाथि हवाई तथा समुद्री क्षेत्र उल्लङ्घन गरेको आरोप लगाउने गरेका छन्। यस घटनाले पनि दुवै देशबीचको अविश्वासलाई थप गहिरो बनाउने सम्भावना रहेको सुरक्षा विज्ञहरूको भनाइ छ।

विश्लेषकहरूका अनुसार यदि यस्ता घटनाहरू निरन्तर दोहोरिरहे भने मध्यपूर्वमा सैन्य तनाव अझ बढ्न सक्ने, अन्तर्राष्ट्रिय जलमार्गको सुरक्षा प्रभावित हुन सक्ने तथा ऊर्जा आपूर्तिमा समेत असर पर्न सक्ने जोखिम छ। विशेषगरी हर्मुज जलडमरूमध्यमा हुने कुनै पनि सैन्य गतिविधिलाई विश्वका प्रमुख शक्तिहरूले अत्यन्तै संवेदनशील रूपमा लिने गरेका छन्।

यस घटनाले आधुनिक ड्रोन प्रविधि, हवाई प्रतिरक्षा प्रणाली र इलेक्ट्रोनिक युद्धको महत्वलाई पनि पुनः उजागर गरेको छ। पछिल्ला वर्षहरूमा मानवरहित हवाई साधनहरू (UAV) आधुनिक युद्धको प्रमुख हिस्सा बन्दै गएका छन्। त्यसैअनुसार तिनलाई रोक्न सक्षम अत्याधुनिक वायु रक्षा प्रणाली विकास गर्ने प्रतिस्पर्धा पनि तीव्र रूपमा बढिरहेको छ।

महत्त्वपूर्ण सूचना: यस समाचारमा उल्लेख गरिएका केही दाबीहरू मुख्यतः इरानी सरकारी स्रोत र स्थानीय सञ्चारमाध्यममा आधारित छन्। अमेरिकी पक्षले यस घटनाको स्वतन्त्र पुष्टि वा आधिकारिक प्रतिक्रिया सार्वजनिक नगरेको अवस्थामा घटनाका केही विवरणहरू स्वतन्त्र रूपमा प्रमाणित भइसकेका छैनन्। त्यसैले थप आधिकारिक जानकारी सार्वजनिक भएसँगै विवरण परिवर्तन हुन सक्ने सम्भावना रहन्छ।